Het Sociaal Panorama aan de Surinamerivier

Door Norma Alberg

Als supervisor en medewerker van de Raad voor de Kinderbescherming probeer ik steeds mijn deskundigheid te vergroten. Daarom schreef ik me vorig jaar in voor de cursus ‘Het Sociaal Panorama als middel in Transculturele Psychotherapie’ (www.seth.nl ). Omdat ik oorspronkelijk zelf uit Suriname kom heb ik extra affiniteit met het aspect cultuurverschillen in de hulpverlening.Want botsende vanzelfsprekendheden staan therapie, coaching en supervisie vaak enorm in de weg.

Die tweedaagse cursus, gegeven door Lucas Derks, was me heel goed bevallen. Hij gaf geen antwoord op al mijn vragen, maar wel op een heleboel erg belangrijke. Want met het sociaal panorama heb je een methode die je kunt toepassen op de thema’s waar cultuurverschillen vaak het zwaars wegen: relaties, familie en reliegie. Deze cursus smaakte naar meer, en zo besloot ik mee te doen met de vijfdaagse opleiding tot sociaal panorama consulent. Dit was een heel prettige ervaring, met name omdat ik de technieken nu op een praktijksituaties passende manier leerde inzetten. Ook zonder het diploma ‘consulent’, bleken de technieken in mijn praktijk, met mijn clienten en supevisanten al heel goed te werken. Maar nu doorzag ik nog meer de diepgang en de brede bruikbaarheid ervan.

Toen ik hoorde dat Lucas in januari een driedaagse cursus in Paramaribo ging geven, solliciteerde ik meteen om mee te gaan als assistent. Hij was zichtbaar blij met mij, en op drie januari troffen we elkaar op Schiphol.

De meeste Nederlanders beseffen niet hoe psychologisch dichtbij Suriname is. Waarom? Ten eerste omdat het Nederlands er de voertaal is. In welk ander exotisch land kan je op elke straathoek gewoon in je eigen taal de weg vragen? En je voelt je al gouw thuis op de ‘Domineestraat, de Watermolenstraat, de Wilhelminastraat en aan 'de Waterkant’. En ’s avonds kun je gewoon naar het NOS journaal kijken en je kunt veel nieuws uit Nederland lezen in de Nederlands talige kranten. Daarom realiseren de meeste in Suriname levende Surinamers wel hoe dichtbij Nederland is. 86% van de mensen die op Zanderij landen, komen uit Amsterdam. Naar Suriname vliegen is, met een grote bus Nederlanders (van het vaak wat bruinere soort) lekker naar de tropen gaan. Iedereen verheugt zich al op de heerlijke Manja’s en Ananassen, de Heri Heri en al het andere lekkere tropische eten dat op je wacht. Het vliegtuig scheert laag over Domburg waar mijn zusje woont. De meeste Surinamers hebben familie in Nederland, en komen regelmatig deze kant op. Ik was het jaar daarvoor nog bij mijn zus geweest. Maar in de periode daarvoor was ik wel 17 jaar niet in Suriname geweest. Nu wilde ik meer dan alleen een familiebezoek brengen. Ik wilde de cursus begeleiden en naar het binnenland en zo veel mogelijk zien en beleven.

Officiershuizen langs de oever van de Surinamerivier in Parimaribo

Meteen de volgende dag al reisde ik naar de Marowijnerivier, met de boot verder stroom opwaarts. Daar bezochten we boslandcreolen die gedurende de binnenlandse oorlog naar Frans Guyana zijn getrokken. Frans Guyana is een provincie van Frankrijk, je betaalt er met de Euro en alles gaat er heel Frans toe.

Benny Gelenbrecht

Op hetzelfde moment reisde Lucas met Benny Gelenbrecht (de directeur van het SETH opleidingsinstituut en de initiatiefnemer van de Surinaamse cursus) naar het Brownsberg natuurreservaat. Een week later was ik daar ook. Je hebt prachtig oerwoud en zeer brede vergezichten over het Brokopondo stuwmeer.

Twee dagen later troffen we elkaar weer aan het begin van de training. We werden ontvangen de Shirly Bhaggan, die de praktische organisatie voor haar rekening had genomen. Zij is zakenvrouw en hypnotherapeute en had 28 deelnemers bij elkaar gevonden. Het waren grotendeels hulpverleners uit de reguliere en particuliere sector. Ook drie studenten medicijnen van de universiteit van Paramaribo. Daarnaast waren er ook enkele mensen die puur uit nieuwsgierigheid gekomen waren.

Lucas Derks en Shirly Bhaggan

Surinamers zijn over het algemeen opvallend beleefde mensen. En het Nederlands wat ze spreken is vaak net een slagje vriendelijker dan wat in Amsterdam gebruikelijk is.

In de pauzes werd er gezamenlijk warm gegeten. In de zaal hing een vrij luidruchtige airconditioner. Als Lucas die gedurende de vele demonstraties uitzette, steeg de temperatuur snel naar tropische waarden.

Dankzij NTI

Het gemiddelde niveau van de deelnemers was behoorlijk hoog. Dat is te danken aan de vele bezoeken die Bouke de Boer en de mensen van het NTI NLP aan Suriname brachten.

De deelnemers stonden al snel volledig open voor de nieuwe ideeën van Lucas, en er werd ook bijzonder goed en effectief geoefend. Als begeleider kan je snel een beeld krijgen van hoe het materiaal van een training aanslaat, en tot mijn vreugde zag ik dat we niet voor niets zeven duizend kilometer gereisd waren.

Onder de deelnemers ware mensen uit alle etnische groepen, alhoewel ik niet zeker weet of er ook werkelijk een volbloed Indiaan bij was. Het grootste gedeelte bestond uit mensen van hindustaanse afkomst, die ook de grootste groep in Suriname vormen. Er waren 24 vrouwen en 4 mannen. De deelnemers waren gedeeltelijk lid van de Surinaamse NLP vereniging, de vereniging voor past life therapie en enkelen hoorden bij een groep die zich met familieopstellingen bezig houdt.

Omdat Suriname relatief geïsoleerd ligt, volgen de meeste Surinamers opleidingen in Nederland of de Vereenigde Staten. Maar het is natuurlijk een buitenkansje als de opleiding naar Suriname komt. Je voelde de dankbaarheid dat deze kans geboden werd.

Lucas had het duidelijk enorm naar zijn zin. En het klikte meteen met de meeste deelnemers. Dankzij de veiligheid in de groep waren Lucas’ demonstraties vaak van een hoog gehalte en gaven een duidelijk beeld van de grote mogelijkheden van het sociaal panorama. Want bijna alle problemen waar mensen mee zitten hebben wel met andere mensen en relaties te maken. En dat is precies het werkterrein van het sociaal panorama. Voor mensen met een NLP achtergrond past het sociaal panorama werk naadloos bij wat ze doen. Dat heeft soms als nadeel dat NLP-ers al snel denken dat ze het wel kunnen, terwijl het werken in drie dimensies tegelijk en met name de mix van technieken een belangrijke toevoeging aan NLP is. Door het precies analyseren hoe andere mensen door de cliënt gerepresenteerd worden, ontstaat er inzicht in de structuur van diens relationele problemen in de breedste zin. Het gaat om het identiteits niveau, waarbij de sociale kant grote aandacht krijgt: waar hoor je wel en niet bij, wie ben je in bepaalde contexten. Macht en onmacht, dominantie en onderdanigheid, het speelt allemaal mee. Via een aantal handgrepen kunnen de beelden die mensen van elkaar en zichzelf gevormd hebben worden bijgesteld en gewijzigd. Vanuit het idee dat mensen in de eerste plaats op elkaar reageren vanuit de beelden die ze van elkaar hebben, is het totaal logisch om bij conflicten of spanningen deze beelden direct aan te pakken. Dat geldt voor individuen, stellen, teams en gezinnen.

Zelfbesef

Met name de rol van het zelf besef, het zelfbewustzijn, zoals dat centraal staat in het sociaal panorama model, maakt interventies mogelijk die in geen ander systeem van psychotherapie bestaan. De verstrekkende invloed van een verbetering van iemands zelfbeeld kwam in aantal van de oefeningen en demonstraties sterk naar voren.

Ik kook in het binnenland

Ik leerde het sociaal panorama kennen nadat ik enkele workshops op het gebied van familieopstellingen had gedaan. Natuurlijk werd ik ook besmet met de magie van die methode, maar ik werd na een tijdje ook wakker. Want het werken met plaatsvervangers is enorm boeiend en maakt de inbreng van veel workshop deelnemers mogelijk. Maar uiteindelijk moet je geloven in de onfeilbaarheid van de plaatsvervangers en de interpretaties van de therapeut; en daar heb ik moeite mee. De plaatsvervangers maken het leuk maar tegelijkertijd onzuiver. Ook wordt bij familieopstellingen het belang van de cliënt vaak uit het oog verloren. Het lijkt dan meer om het drama te gaan. Maar als je zoals als ik met cliënten werkt, wil je eigenlijk het liefste een betrouwbare methode waarmee je één op één de voor de cliënt passende oplossingen bereikt. Geen extra dramatiek maar ecologische uitkomsten. Ik heb gezien dat met het familiepanorama, dat is de op gezinsleven gerichte tak van het sociaal panorama, zeer diepgaande veranderingen tot stand komen. Het is de cliënt zelf die haar eigen passende oplossing vind. Helemaal afgestemd op diens leefwereld, zonder storende of afleidende inbreng van anderen.

Transcultureel

Het transculturele aspect van deze training is tweeledig. Ten eerste kan je met de technieken van het sociaal panorama met mensen van zeer verschillende culturen werken. Want bijna iedereen representeert relaties op dezelfde ruimtelijke manier. En dus geldt: De sociaal emotionele kwaliteit van een relatie wordt bepaald door de locatie in de mentale ruimte waar een persoon wordt geprojecteerd.Ten tweede biedt het model houvast op een van de moeilijkste zaken in de psychotherapie; het gebied van overledene, geesten, goden, spoken en entiteiten. Geloofszaken en rouw problemen kunnen met behulp van het zogenaamde spirituele panorama in kaart gebracht worden. Daardoor kan je als Hindu werken met iemand die de Winti religie aanhangt. Je kan Christelijke, Budistische en Islamitische religieuze thema’s zonder kennis van Koran of Bijbel behandelen. Met name, de processen die met bezetenheid van doen hebben, en waar veel Creolen en Javanen mee in aanraking komen, kunnen vanuit het sociaal panorama begrepen worden. De therapeut snapt waar het om gaat, en kan zijn werkwijze daarop afstemmen. Op de laatste dag oefende we met geesten, rouw en bezetenheid. Het was interessant om van de Winti-deskundigen te horen hoe zij tegen deze oefeningen aankeken. Zij zouden veel meer respect voor de geesten (Winti’s en Obbia’s) hebben dan Lucas demonstreerde. Ook hadden zij een andere kijk op hoe je de hulpbronnen die via bezetenheid geactiveerd worden toepast. In de Winti is een kort contact meestal genoeg voor een cliënt. Maar bonoemans (Winti sjamanen) blijven soms uren in contact met hun helper geesten. Soms gedurende het hele ritueel wat ze doen.

Pindasoep aan de Waterkant

Door enkele praktische verbindingen te maken tussen religieuze rituelen, werden er voor hulpverleners bruikbare bruggen geslagen. Na afloop hadden we wel het idee dat sommige mensen hier nog wel wat dieper op in hadden willen gaan. Lucas was duidelijk voorzichtig geweest. Hij probeerde niet in complexe discussies verstrikt te raken. Dat was natuurlijk een reëel gevaar. Want als mensen van zes verschillende religies met elkaar in het debat treden, dan is dat natuurlijk heerlijk, maar het kan een training als deze blokkeren. Wel eens waar voorzichtig, liep het programma tot aan het einde heel harmonieus. En iedereen was blij met het door Benny Gelenbrecht uitgereikte certificaat van deelname.

In principe wordt de training over twee jaar geprolongeerd.

Daarna reisden we per Chessna diep het binnenland in. Lucas en ik konden nog heerlijk nagenieten en napraten. We bezochten indianen en boslandcreolen, maar vooral de prachtige ongerepte natuur. Door de lage waterstand moesten we heel langzaam varen, wat alles extra rustig en mooi maakte. Ook waren er heel veel schitterende zandbanken inde rivieren. We zwommen tussen de piranha’s en sidderalen. We ontmoeten vogelspinnen, kaaimannen en bosvarkens. Boven ons vlogen ongelooflijk mooie vogels: en samen maakten die vaak de prachtigste natuur muziek.

Het Sociaal Panorama reisde al eerder naar Oostenrijk, Finland, Hongarije, Polen, Duitsland, Nieuw Zeeland, Engeland, Malta, Kroatië, Griekenland en nu ook is het te zien aan de Suriname rivier.